Koniec pierwszego tysiąclecia zapoczątkuje okres stabilizacji na ziemiach polskich i sąsiednich. Sprzyja to importowi szklanych wyrobów, zachodnioeuropejskich i orientalnych. Po pierwsze – import! Z tego okresu pochodzi fragment naczynia z przeźroczystego, lekko zielonkawego szkła potasowo-wapienno-sodowo-krzemowego, o trudnym do określenia pochodzeniu; występują też wonczas liczne paciorki szklane, wśród których pojawiają się nowego rodzaju egzemplarze, odcinane szczypcami z dwuwarstwowej rurki szklanej. Warstwę wewnętrzną tworzyło tam przejrzyste, brunatne szkło, a zewnętrzną – żółta emalia. Dla obserwatora zewnętrznego paciorek sprawia wrażenie uczynionego z nieprzeźroczystego żółtawego szkła. Oczywiście – był to import, i to z daleka, w niektórych przypadkach – nawet z Bliskiego Wschodu.
Nie tylko sławne szkło syryjskie zdobiło szyje niewiast Polańskich wojów! Z warsztatów bizantyjskich przychodziło szkło sodowe, czasem zdobione złotymi blaszkami. Z miejskich ośrodków Azji Środkowej kupcy przywozili paciorki z matowego czarnobrunatnego szkła sodowo-potasowo-krzemowego z podwyższoną ilością magnezu. Ruś Kijowska przysyłała nam beczułkowate paciorki z dwuwarstwowego szkła, naśladującego złocenia. Poczynając od XI wieku, czyli od panowania Bolesława Krzywoustego, asortyment importowanych wyrobów poszerza się. Nadal najwięcej jest u nas paciorków lecz występują także naczynia szklane: orientalne i syryjskie, jak np. fragment misy z napisem arabskim, wykopany na terenie grodziszcza w Opolu. Jakimi drogami szkło do nas docierało? Od II poł. X wieku szkła bliskowschodnie i bizantyjskie przypływały na terytorium piastowskie szlakiem dunajskim bądź naddnieprzańskim. Szkła środkowoazjatyckie – szlakiem transkontynentalnym lub wołżańsko-bałtyckim. Import szkła ruskiego dokonywał się albo lokalnymi odcinkami tychże długich tras komunikacyjnych lub drogą (ożywiającą się w XI wieku) w Kijowie odchodzącą od szlaku transkontynentalnego, wiodącą dalej Bugiem przez Białoruś i Wisłą do Bałtyku. Szkła z Europy Zachodniej przywożone były przez kupieckie karawany głównie szklakiem bałtyckim. A własna wytwórczość? We wczesnym średniowieczu w państwie Piastów funkcjonowały cztery znaczące ośrodki szklanej produkcji: Wolin, Opole, Kruszwica i Wrocław. Szklarze z Wolina wytapiali szkło bezługowe ołowiowo-krzemowe oraz szkło sodowo-ołowiowo-krzemowe. Wyrabiali przede wszystkim damską biżuterię. Nie dziwi owo zapotrzebowanie na luksusowe towary. Dziesięciowieczny Wolin był miastem bogatym i świetnym. Jak to się dziś powiada: „ludzie mieli tam pieniądze” i chętnie je wydawali. 
Rodzaje donic szklarskich
W Opolu była prawdopodobnie także pracownia typu jubilerskiego, wytwarzająca szklaną biżuterię. Kruszwicki ośrodek powstał w XI w. w związku z zapotrzebowaniem na szkliwione płytki posadzkowe do budowanego tam kościoła. Następne stulecie przyniosło dalszy rozwój tej pracowni – produkowała nawet witraże. Upadła ona w 1271 r., na skutek spalenia Kruszwicy przez wojska Bolesława Pobożnego. We Wrocławiu wytwarzano biżuterię i szkliwiono ceramikę budowlaną. Produkcji zaniechano tam w II poł. XIII stulecia. Z siedmiu znanych szklarzom we wczesnym średniowieczu technik wytwarzania paciorków, w Polsce stosowano tylko cztery techniki: nawijania, wyciągania, technikę spiralną oraz technikę „kropli”. Pierwsza polegała na owijaniu wzdłuż metalowego pręta cienkiej szklanej nitki. Uformowany w ten sposób paciorek ponowie rozgrzewano i odpowiednio go obtaczając, nadawano mu pożądany kształt. Druga na tym, że z lepkiej masy szklanej formowano grubą płytę, którą zaginano na pręcie spajając nad ogniem złącza. Otrzymany cylinder nagrzewano i wyciągano w celu uzyskania drugiej rurki. Przed jej zastygnięciem rurkę cięto. W podobny sposób kształtowane były paciorki segmentowe. W technice spiralnej z niewielkiego tygielka wylewano ruchem obrotowym cienką strużkę szklanej masy, która po zetknięciu z powierzchnią podkładki tworzyła niewielki stożek. I wreszcie metoda ostatnia: szklarz nabierał trochę szklanej masy i opuszczał ją w postaci kropel na podkładkę, po czym w owej „kropli” przebijał otwór i tak powstawał cieszący oko paciorek. A jak radzono sobie z produkcją szklanych pierścionków? Znów pojawiają się cztery techniki. Pierwsza, „na pałeczkę”, sprowadzała się do zaginania wokół kółeczka masy o pożądanej lepkości (kółeczko miało naturalnie taką średnicę, jak ludzki palec). Następnie końce pałeczki łączono nad ogniem, jako że żar je spajał... Zdobienie polegało np. na osnuciu ponownie rozgrzanej obrączki kilkoma nitkami szkła o innej barwie. Formowanie pierścionków przez nawijanie niczym nie różniło się od identycznej metody produkcji paciorków. Formowanie „za pomocą rożna” polegało na nabraniu na koniec „rożna” lepkiej masy szklanej, którą przebijano, by później rozgrzać i osadzić głębiej na trzonku. Rożen z kolei gwałtownie obracano, od czego powstawała obrączka. Czwarta technika – odlewnicza – zaczynała się od wlewania do zamkniętej formy płynnej masy szklanej. Kiedy zakrzepła, wyciągano z formy gotowy wyrób. Całość artykułu w wydaniu drukowanym i elektronicznym inne artykuły o podobnej tematyce patrz Serwisy Tematyczne
|
