|
W renesansowej Europie, u zarania ery nowo¿ytnej, szklarze rodem z Wenecji pe³nili podobn± funkcjê, jak± dzi¶ w ¶wiecie komputerów pe³ni± Amerykanie: byli pionierami postêpu, zaczynem twórczo fermentuj±cym.
Docierali do Niderlandów i do królestwa Francji.
Puchar potasowo-o³owiowy
Z ziemi w³oskiej do Brytanii
Szk³o produkowane w Niderlandach by³o bardziej zbli¿one swym wygl±dem do wyrobów pochodz±cych z Murano, ani¿eli weneckie szk³o wytwarzane nad Sekwan±. Przyczyna tego by³a prosta.
Italczycy szybciej aklimatyzowali siê we Francji ni¿ na terenach obecnego Beneluksu. Wielu ludzi znanych z historii Francji (przyk³ad pierwszy z brzegu: kardyna³ Mazarini, rz±dz±cy tym pañstwem za czasów Ludwika XIV, Króla-S³oñce) z pochodzenia by³o w³a¶nie W³ochami.
Szklarze weneccy dotarli tak¿e – w XVI w. – na Wyspy Brytyjskie. ¬ród³a mówi± o roku 1549. W³osi przybywali do Anglii z Niderlandów, z którymi przez porty w Antwerpii i Brukseli Anglia by³a zawsze zwi±zana.
Czysto italska huta szk³a zaczê³a pracowaæ w Londynie pocz±wszy od 1571 r. Kierownikiem huty by³ Giacomo Verzelini. Zatrudnia³ 9 przybyszy z Wenecji. Piêædziesiêcioletni wtenczas Verzelini urodzi³ siê w Wenecji. W 1575 r. uzyska³ przywilej wy³±czno¶ci na wytwarzanie szklanych wyrobów fasonem przypominaj±cych szk³o weneckie. Król udzieli³ mu tego monopolu na 21 lat. Huta jego zlokalizowana by³a w Crutched Fiars; drug± mia³ przy Broad Street.
W 1580 r., na przedmie¶ciach stolicy Anglii, Sebastian Orlandini (W³och) oraz John Smith (Anglik) za³o¿yli now± hutê. Verzelini oczywi¶cie interweniowa³ u w³adz, okazuj±c stosowny papier. Interwencja przynios³a owoce. Lord-mayor Londynu kaza³ rozebraæ piec szklarski tudzie¿ zagrozi³ parze konkurentów aresztem, je¶li nadal bêd± lekcewa¿yæ
decyzje królewskie.
Wytwory r±k hutników wenecjanina Verzeliniego by³y albo poz³acane albo zdobione grawerunkiem przy pomocy diamentowego rylca. Niema³o ich siê zachowa³o do tej pory. Imponuj± piêknem. Nap³yw W³ochów na wyspy trwa³ a¿ do po³owy XVII w. Niektórzy przybyli sami zachêceni otwieraj±cymi siê tu mo¿liwo¶ciami (N. Ballarin, L. Moro, V. Servino), innych do przyjazdu nak³oni³ James Howell, cz³owiek, który pracowa³ na rzecz rodz±cego siê w Anglii przemys³u szklarskiego.
Howell przyp³yn±³ do Murano i zabra³ stamt±d wielu pracowników tamtejszych hut. Anglicy od dawien dawna potrafili wyczuæ okazjê do dobrego zarobku. Nie na darmo uwa¿ani byli zawsze za naród „sklepikarzy, kupców i przedsiêbiorców”. Podczas gdy my¶my walczyli o „z³ot± wolno¶æ” i nie dopuszczali mieszczan do wspó³udzia³u w rz±dach, a Francuzi dumni byli z tego, ¿e s± poddanymi najpotê¿niejszego w Europie monarchy, wyspiarze my¶leli g³ównie o zysku, ³upi±c wy³adowane srebrem i zlotem hiszpañskie floty p³yn±ce z Ameryki do portu w Kadyksie, oraz k³ad±c podwaliny pod rozwój nowoczesnej gospodarki.
Wykwintne angielskie szk³o wzorowane na szkle weneckim mia³o szalone powodzenie w¶ród wzbogaconej na grabie¿y ko¶cielnych maj±tków (w wyniku Reformacji) angielskiej szlachty oraz brytyjskiego stanu kupieckiego.
Dominium Roberta Mansella
Zapocz±tkowana przez królow± El¿bietê I polityka monopoli (spopularyzowana przez filmy fabularne oraz doskona³y serial telewizyjny BBC), polityka pañstwowej kontroli nad rodz±c± siê w Anglii przedsiêbiorczo¶ci±, trafi³a na zdecydowany opór kapitalistów. Wiek monopoli skoñczy³ siê wojn± domow±, ¶ciêciem króla Karola I oraz rz±dami parlamentu. Nowa, rodz±ca siê klasa spo³eczna pokaza³a swoj± si³ê.
Zanim jednak to nast±pi³o, sêdziowie Królewskiego S±du Najwy¿szego sprecyzowali zasady przyznawania listów patentowych: „Ka¿dy, kto dziêki swemu rozumowi… wniesie do królestwa nowe rzemios³o lub maszynê wspomagaj±c± nowy przemys³… ” Wytwarzanie szk³a nie by³o w 1603 r. (data orzeczenia s±du) niczym nowym, ale… w 1612 wybudowano pierwszy pracuj±cy na wêglu piec szklarski.
I by³o to nowo¶ci± rewolucyjn±. S. Sturtevant, autor arcyzajmuj±cego traktatu pt. „Metallica”, doniós³ czytelnikom, ¿e w Winchester House w Soutwark w podmuchowym piecu szklarskim opalanym wêglem kamiennym otrzymano równie dobre szk³o, jak w „miejscach, gdzie marnuje siê mnóstwo drewna”.
W 1615 r. nowy szklarski obyczaj zalegalizowano w sposób nader zdecydowany. Anglicy potrafili byæ inteligentni i stanowczy – zw³aszcza, je¶li wziêli do kieszeni ma³y prezencik. Doprawdy, nie by³ to jeszcze czas wolnej konkurencji – na ten pomys³ Brytyjczycy wpadn± dopiero 200 lat pó¼niej.
Stosowania drewna zabroniono – importu szk³a zakazano – dziewiêciu ludziom nadano przywilej wy³±czno¶ci za gigantyczne na owe czasy kwoty tysi±ca funtów szterlingów p³aconych rocznie. Czyli by³a to dzier¿awa. W tej dziewi±tce znalaz³ siê jeden – pó¼niej podniesiony do godno¶ci szlacheckiej – który wykupi³ prawa od reszty i sta³ siê wy³±cznym posiadaczem monopolu.
Robert Mansell podj±³ ryzyko – i wygra³. Musia³ mieæ talent do przedsiêbiorczo¶ci. Nowe huty z piecami opalanymi wêglem powstawa³y nawet w starych rejonach szklarskich, np. w Stourbridge. Le¶ne huty Mansell próbowa³ zlikwidowaæ. Prawie mu siê to uda³o. Zniszczy³ wszystkich konkurentów poza jednym – Paulem Tyzackiem. Dominacja Mansella trwa³a do 1640 r. Potem wybuch³a wojna domowa. Jednak Robertowi Mansellowi powiod³o siê przekszta³cenie zacofanej szklarskiej wytwórczo¶ci w przoduj±cy w Europie dzia³ przemys³u. 
Osiemnastowieczny puchar
Jerzy Grundkowski
Rys. Agnieszka Bitowt Ca³o¶æ artyku³u w wydaniu drukowanym i elektronicznym inne artyku³y tego autora: - Szk³o angielskie, Jerzy Grundkowski, ¦wiat Szk³a 7-6/2010 - Europejskie cechy i rody szklarskie, Jerzy Grundkowski, ¦wiat Szk³a 6/2010 - Szk³o w Europie ¶redniowiecznej, Jerzy Grundkowski, ¦wiat Szk³a 3/2010 - Szk³o antyczne, Jerzy Grundkowski, ¦wiat Szk³a 11/2009 wiêcej informacji: ¦wiat Szk³a 7-8/2010 inne artyku³y o podobnej tematyce patrz Serwisy Tematyczne |
