W renesansowej Europie, u zarania ery nowożytnej, szklarze rodem z Wenecji pełnili podobną funkcję, jaką dziś w świecie komputerów pełnią Amerykanie: byli pionierami postępu, zaczynem twórczo fermentującym.

Docierali do Niderlandów i do królestwa Francji.

Puchar potasowo-ołowiowy

Z ziemi włoskiej do Brytanii
Szkło produkowane w Niderlandach było bardziej zbliżone swym wyglądem do wyrobów pochodzących z Murano, aniżeli weneckie szkło wytwarzane nad Sekwaną. Przyczyna tego była prosta.

Italczycy szybciej aklimatyzowali się we Francji niż na terenach obecnego Beneluksu. Wielu ludzi znanych z historii Francji (przykład pierwszy z brzegu: kardynał Mazarini, rządzący tym państwem za czasów Ludwika XIV, Króla-Słońce) z pochodzenia było właśnie Włochami.

Szklarze weneccy dotarli także – w XVI w. – na Wyspy Brytyjskie. Źródła mówią o roku 1549. Włosi przybywali do Anglii z Niderlandów, z którymi przez porty w Antwerpii i Brukseli Anglia była zawsze związana.

Czysto italska huta szkła zaczęła pracować w Londynie począwszy od 1571 r. Kierownikiem huty był Giacomo Verzelini. Zatrudniał 9 przybyszy z Wenecji. Pięćdziesięcioletni wtenczas Verzelini urodził się w Wenecji. W 1575 r. uzyskał przywilej wyłączności na wytwarzanie szklanych wyrobów fasonem przypominających szkło weneckie. Król udzielił mu tego monopolu na 21 lat. Huta jego zlokalizowana była w Crutched Fiars; drugą miał przy Broad Street.
 
W 1580 r., na przedmieściach stolicy Anglii, Sebastian Orlandini (Włoch) oraz John Smith (Anglik) założyli nową hutę. Verzelini oczywiście interweniował u władz, okazując stosowny papier. Interwencja przyniosła owoce. Lord-mayor Londynu kazał rozebrać piec szklarski tudzież zagroził parze konkurentów aresztem, jeśli nadal będą lekceważyć
decyzje królewskie.

Wytwory rąk hutników wenecjanina Verzeliniego były albo pozłacane albo zdobione grawerunkiem przy pomocy diamentowego rylca. Niemało ich się zachowało do tej pory. Imponują pięknem. Napływ Włochów na wyspy trwał aż do połowy XVII w. Niektórzy przybyli sami zachęceni otwierającymi się tu możliwościami (N. Ballarin, L. Moro, V. Servino), innych do przyjazdu nakłonił James Howell, człowiek, który pracował na rzecz rodzącego się w Anglii przemysłu szklarskiego.

Howell przypłynął do Murano i zabrał stamtąd wielu pracowników tamtejszych hut. Anglicy od dawien dawna potrafili wyczuć okazję do dobrego zarobku. Nie na darmo uważani byli zawsze za naród „sklepikarzy, kupców i przedsiębiorców”. Podczas gdy myśmy walczyli o „złotą wolność” i nie dopuszczali mieszczan do współudziału w rządach, a Francuzi dumni byli z tego, że są poddanymi najpotężniejszego w Europie monarchy, wyspiarze myśleli głównie o zysku, łupiąc wyładowane srebrem i zlotem hiszpańskie floty płynące z Ameryki do portu w Kadyksie, oraz kładąc podwaliny pod rozwój nowoczesnej gospodarki.

Wykwintne angielskie szkło wzorowane na szkle weneckim miało szalone powodzenie wśród wzbogaconej na grabieży kościelnych majątków (w wyniku Reformacji) angielskiej szlachty oraz brytyjskiego stanu kupieckiego.

Dominium Roberta Mansella
Zapoczątkowana przez królową Elżbietę I polityka monopoli (spopularyzowana przez filmy fabularne oraz doskonały serial telewizyjny BBC), polityka państwowej kontroli nad rodzącą się w Anglii przedsiębiorczością, trafiła na zdecydowany opór kapitalistów. Wiek monopoli skończył się wojną domową, ścięciem króla Karola I oraz rządami parlamentu. Nowa, rodząca się klasa społeczna pokazała swoją siłę.

Zanim jednak to nastąpiło, sędziowie Królewskiego Sądu Najwyższego sprecyzowali zasady przyznawania listów patentowych: „Każdy, kto dzięki swemu rozumowi… wniesie do królestwa nowe rzemiosło lub maszynę wspomagającą nowy przemysł… ” Wytwarzanie szkła nie było w 1603 r. (data orzeczenia sądu) niczym nowym, ale… w 1612 wybudowano pierwszy pracujący na węglu piec szklarski.

I było to nowością rewolucyjną. S. Sturtevant, autor arcyzajmującego traktatu pt. „Metallica”, doniósł czytelnikom, że w Winchester House w Soutwark w podmuchowym piecu szklarskim opalanym węglem kamiennym otrzymano równie dobre szkło, jak w „miejscach, gdzie marnuje się mnóstwo drewna”.

W 1615 r. nowy szklarski obyczaj zalegalizowano w sposób nader zdecydowany. Anglicy potrafili być inteligentni i stanowczy – zwłaszcza, jeśli wzięli do kieszeni mały prezencik. Doprawdy, nie był to jeszcze czas wolnej konkurencji – na ten pomysł Brytyjczycy wpadną dopiero 200 lat później.

Stosowania drewna zabroniono – importu szkła zakazano – dziewięciu ludziom nadano przywilej wyłączności za gigantyczne na owe czasy kwoty tysiąca funtów szterlingów płaconych rocznie. Czyli była to dzierżawa. W tej dziewiątce znalazł się jeden – później podniesiony do godności szlacheckiej – który wykupił prawa od reszty i stał się wyłącznym posiadaczem monopolu.

Robert Mansell podjął ryzyko – i wygrał. Musiał mieć talent do przedsiębiorczości. Nowe huty z piecami opalanymi węglem powstawały nawet w starych rejonach szklarskich, np. w Stourbridge. Leśne huty Mansell próbował zlikwidować. Prawie mu się to udało. Zniszczył wszystkich konkurentów poza jednym – Paulem Tyzackiem.

Dominacja Mansella trwała do 1640 r. Potem wybuchła wojna domowa. Jednak Robertowi Mansellowi powiodło się przekształcenie zacofanej szklarskiej wytwórczości w przodujący w Europie dział przemysłu.

Osiemnastowieczny puchar


Jerzy Grundkowski
Rys. Agnieszka Bitowt

Całość artykułu w wydaniu drukowanym i elektronicznym

inne artykuły tego autora:

- Szkło angielskie, Jerzy Grundkowski, Świat Szkła 7-6/2010

- Europejskie cechy i rody szklarskie, Jerzy Grundkowski, Świat Szkła 6/2010

- Szkło w Europie średniowiecznej, Jerzy Grundkowski, Świat Szkła 3/2010

- Szkło antyczne, Jerzy Grundkowski, Świat Szkła 11/2009  

więcej informacji: Świat Szkła 7-8/2010

inne artykuły o podobnej tematyce patrz Serwisy Tematyczne