Czytaj także -

Aktualne wydanie

2021 05 okladka1

Świat Szkła 05/2021

User Menu

 

 ET-160x600-PL-3

 

 

 

facebook12

czytaj newsy Świata Szkła

- więcej szklanej architektury

 

Baztech

Miesięcznik Świat Szkła

indeksowany jest w bazie

czasopism technicznych

 

 

Tagi Globalne

Przykładowe wydanie

Świat Szkła 3/2021

2021 03 okladka1

(do pobrania) 

Wydanie Specjalne

okladka Dom inteligentny 22

(w opracowaniu) 

 dom bez barier okladka

gotowy

20200909przeciwpozarowe przegrody budowlane

 

Fasady przeszklone termika akustyka odpornosc ogniowa 2016

 

okna pasywne 2015a

 

Fotowoltaika w architekturze okladka

 

20140808Przegrody przeciwpozarowe

 

konstrukcje szklane

 

20140533 Konstrukcje przeszklone 2

 

Katalog 2021 okladka

 

banner konferencja 04 2019

 RODO

 pl 480x100 AW Banner 201208

 

baner4 abprojekt

Szkło artystyczne w architekturze japońskiej. Część 2
Data dodania: 19.01.19

Studium współczesnej japońskiej architektury szkła podjęli autorzy w tym piśmie w swoim artykule Kulisy architektury szkła w Japonii [1]. Zostało ono rozwinięte w artykułach:

 

Nowa architektura szkła w Japonii - Budynki komercyjne [2], Budynki użyteczności publicznej [3], Stacje kolejowe [4], Terminale lotnicze [5], Miejsca obsługi podróżnych na autostradach [6],

 

Szkło w krajobrazie i jego walory estetyczne [7] oraz Szkło we wnętrzach i jego walory estetyczne [8]. Ukazały się ponadto artykuły na temat walorów technicznych nowoczesnego szkła produkowanego w Japonii [9] i szkła w realizacjach firmy Bohlin Cywinski Jackson [10].

 

Pierwsza część artykułu Szkło artystyczne w architekturze japońskiej [17] poświęcona była historii szkła w Japonii z uwzględnieniem szkła dekoracyjnego (kryształy) oraz zawierała początek omówienia witraży. Obecny artykuł jest kontynuacją tematu witraży japońskich.

 

Techniki szkła artystycznego i ich zastosowania
Witraże (c.d.)
Witraże stosuje się często poza stacjami metra także na dworcach kolejowych, jak w wymienionym w Części 1 tego artykułu dworcu Hakata [17].

 

Organizacją odpowiedzialną za prace artystyczne na dworcach jest Japan Traffic Culture Association (JPTCA; Nihon Kōtsū Bunka Kyōkai), która w ten sposób promuje i popularyzuje sztukę.

 

W holu zabytkowego dworca w prefekturze Shimane – „Izumo Taishamae Station” (Izumo Taisha-mae-eki; 1930), znajdującego się w okolicach słynnego chramu Izumo-Taisha, są kolorowe witraże, które stały się charakterystyczną cechą tego dworca.

 

Te historyczne witraże są skromne – złożone z kolorowych prostokątów, ale bardzo ożywiają białe wnętrze (fot. 27).

 

 2019 01 10 1

Fot. 27. Pref. Shimane – witraż na dworcu „Izumo Taisha-mae Station”, 1930

 

W 1996 r. budynek dworca z witrażami został zaliczony do „Zabytków kulturowych budownictwa” (Bunkazai kenzōbutsu).

 

Proste, kolorowe witraże, mimo że zaprojektowane ponad osiemdziesiąt lat temu, wyglądają nadal bardzo nowocześnie [8].

 

Jednym ze starszych witraży spośród prac znajdujących się na dworcach kolejowych jest witraż nad zejściem do pasaża podziemnego na stacji „Shimbashi Station” (Shinbashi-eki).

 

Praca artysty Kenji Yoshioka – „Peacock window” (Kujaku mado; 1976) przedstawia ogromnego pawia.

 

Motyw pawia na witrażu odzwierciedla piękno japońskie i elegancję, a stare lokomotywy nawiązują do historii dworca zbudowanego na pierwszej linii kolejowej, która połączyła w 1872 r. Shimbashi z Jokohamą (fot. 28).

 

2019 01 10 2

Fot. 28. Tokio – witraż „Peacock window”, 1976

 

Na dworcu „Ōmiya Station” (Ōmiya-eki) w prefekturze Saitama, w pasażu handlowym naprzeciwko wejścia zachodniego, na 2 kondygnacji (2F), znajduje się witraż „Light, water and life” (1982), którego autorem jest wspomniany w Części 1 [17] projektant Ludwig Schaffrath (1924-2011).

 

Tematyka witraża o wymiarach 4,40 x 12,5 m nawiązuje do wyspiarskiego położenia Japonii oraz obecności gorących źródeł. Praca przedstawia deszcz padający z chmur i bijące z ziemi gorące źródło, które przecinają symboliczne linie pionowe (fot. 29) [18].

 

 2019 01 10 3

Fot. 29. Ōmiya – witraż „Light, water and life”, 1982

 

Kompozycja ma ciekawą kolorystykę i formę; nawiązuje do miejsca – ogromnej stacji obsługującej również Shinkansen i oddaje przestrzeganą w Japonii harmonię natury i technologii.

 

Modernistyczny dworzec kolejowy „Ueno Station” (Ueno-eki) pochodzący z 1932 roku został w 2002 roku całkowicie odrestaurowany i zmodernizowany.

 

Uwzględniono elementy nawiązujące do historii oraz lokalnej charakterystyki, m.in. w postaci dzieł sztuki.

 

W głównym holu, nad automatami biletowymi umieszczono ogromny witraż artysty Ikuo Hirayamy (1930-2009) „A home town, Japanese flower” (Furusato Nihon no hana; 1985). Kompozycja w czarnych ramach przypomina także tradycyjne papierowe ekrany shōji (fot. 30).

 

 2019 01 10 4

Fot. 30. Tokio – witraż „A home town, Japanese flower”, 1985

 

Artysta, który tworzył w tradycyjnym stylu japońskim, przedstawił na białym tle ze złotymi punktami, które kojarzy się z japońskim papierem ryżowym washi, kompozycję złożoną z wachlarzy (fot. 31).

 

 2019 01 10 5

Fot. 31. „A home town, Japanese Flower” – detal

 

Witraż tego samego twórcy znajduje się także na stacji metra Ginza w „Ginza Oazis” – miejscu przeznaczonym na wydarzenia artystyczne, np. koncerty. Praca „Paradise” (Rakuen; 1994) o wymiarach 2,1 x 5,5 m, przedstawia leśną scenerię w żywych kolorach.

 

Nad witrażem zainstalowano lustra, a posadzka jest również refleksyjna, w związku z tym patrząc na witraż widzimy jego lustrzane odbicia. W ten sposób cała praca wydaje się dużo większa (fot. 32).

(...)

 

(...)

 

 

2019 01 10 6

Fot. 32. Tokio – witraż „Paradise”, 1994

 

 

Hirayama zaprojektował także witraż „Constellation” (Seiza; 1994), który znajduje się w Jokohamie, w holu wejściowym budynku „Pacific Convetion Plaza Yokohama” (Pashifiko Yokohama) w dzielnicy „Minato-Mirai” [19]. Witraż o wymiarach 20x14 m, składający się z 12 500 kawałków szkła, jest największym na świecie. Niebo nad Jokohamą analizowano komputerowo i obraz przedstawia wynikającą z tej analizy konstelację zobrazowaną w malarski sposób przez artystę (fot. 33).

 

2019 01 10 7

Fot. 33. Jokohama – witraż „Constellation”, 1994

 

W holu budynku dworca „Gifu Station” (Gifu-eki) z 2004 roku obejrzeć można witraż „Cormorant fishing” (Nagara-gawa ukai; 2007), przedstawiający tradycyjny połów ryb przy pomocy kormoranów (fot. 34).

 

2019 01 10 8

Fot. 34. Gifu – witraż „Cormorant fishing”, 2007

 

Witraż obrazujący specyfikę regionu jest wielokolorowy i wyrazisty. Właściwą percepcję witrażu niestety utrudniają znajdujące się obok schody.

 

Bardzo interesujące dzieła sztuki witrażowej powstały też na dworcach linii Tsukuba Express (TX; Tsukuba Ekusupuresu-sen), która została oddana do użytku w 2005 roku. Linia ta łączy stację Akihabara w Tokio ze stacją Tsukuba w prefekturze Ibaraki.

 

Na stacji „Moriya Station” (Moriya-eki) znajduje się witraż „Japanese home, sunset, and cherry blossom in Tsukuba” (Nippon no furusato – Tsukuba yu shoto sakura; 2005). Autorem pracy o wymiarach 2,5 x 7,0 m jest Jiro Takidaira. Artysta w sposób symboliczny wyraził nostalgię za rodzinnym miastem (fot. 35).

 

 2019 01 10 9

Fot. 35. Pref. Ibaraki – witraż „Japanese home, sunset, and cherry blossom in Tsukuba”, 2005

 

W detalu widać jak kontury ramek szklanych zostały w niektórych miejscach podkreślone farbą w celu wydobycia ekspresji (fot. 36).

 

 2019 01 10 10

Fot. 36. „Japanese home, sunset, and cherry blossom in Tsukuba” – detal

 

Witraż „Grace of Heaven and Earth – the sparkle of flowers” (Tenchi no megumi - hanabana no kagayaki; 2005) znajduje się na innej stacji linii Tsukuba Express – „Nagareyama-Ōtakanomori Station” (Nagareyama - Ōtaka-no-mori-eki) w prefekturze Chiba [20]. Praca artysty Yuki Ogura o wymiarach 2,2 x 18,5 m została wykonana na podstawie kompozycji belgijskiego artysty Louisa Fransena (1928-2010). Przedstawia ona wielokolorową aranżację złożoną z różnych kwiatów, na pierwszym planie z azalii (fot. 37).

 

 2019 01 10 11

Fot. 37. Pref. Chiba – witraż „Grace of Heaven and and Earth – the sparkle of flowers”, 2005

 

 

W rysunku witraża sztywne linie ołowianych ramek zostały w wielu miejscach złagodzone poprzez zastosowanie siatki czarnych linii (fot. 38).

 

 2019 01 10 12

Fot. 38. „Grace of Heaven and Earth – the sparkle of flowers” – detal


Na stacji „Yashio Station” (Yashio-eki) również znajduje się witraż umieszczony w górnej części okna holu – „Evolving city” (Shinka suru machi; 2005), którego tematem jest miasto przedstawione poprzez typowe dla niego kwiaty-symbole (motylki i gardenie). Kwiaty i ptaki zostały skomponowane w tradycyjnym stylu japońskim (fot. 39).

 

2019 01 10 13

Fot. 39. Pref. Saitama – witraż „Evolving city”, 2005

 

Witraże zostały wykorzystane także jako środek artystyczny dla sztuki w przestrzeni publicznej na dworcach linii Kyushu Shinkansen (Kyūshū Shinkansen), oddanej do użytku w 2011 roku. Tematem witraży na dworcu „Tamana Station” (Tamana-eki) są atrakcje miasta Tamana. Tematyka muzyczna, związana z odbywającym się tu festiwalem Glenna Millera, jest motywem witraża po stronie północnej stacji, a symboliczne kwiaty miasta irysy (hana shōbu) i typowe dla Kyushu kamienne mosty łukowe są motywem witraża po stronie południowej (fot. 40).

 

2019 01 10 14

Fot. 40. Pref. Kumamoto – witraż po południowej stronie dworca „Tamana Station”, 2011

 

Na dworcu „Kurume Station” (Kurume-eki) witraże znajdują się na dachu holu (fot. 41) oraz na przeszklonym dachu korytarza łączącego (jiyū tsūro) budynki stacyjne po obu stronach linii kolejowej (fot. 42), a także na ścianach.

 

 2019 01 10 15

Fot. 41. Pref. Fukuoka – witraże w holu „Kurume Station”, 2011

 

 2019 01 10 16

Fot. 42. Pref. Fukuoka – witraże w korytarzu jiyū tsūro, 2011


Tematyka prac związana jest z miejscowym krajobrazem i pokazami sztucznych ogni – „Water Temple” (Suitengū; 2011), „Chikugo River Fireworks Festival” (Chikugo-gawa hanabi taikai; 2011; fot. 43), „Plum Forest Temple and Plum Forest” (Bairin-ji to bairin; 2011; fot. 44).

 

 2019 01 10 17

Fot. 43. Pref. Fukuoka – witraż „Chikugo River Fireworks Festival”, 2011

 

 2019 01 10 18

Fot. 44. Pref. Fukuoka – witraż „ Plum Forest Temple and Plum Forest”, 2011

 

 

W holu dworca „Kagoshima-Chūō Station” (Kagoshima-Chūō-eki), w części przeznaczonej na poczekalnię znajduje się witraż „Sakurajima” (2004) artysty Kōsuke Tasaki, uprawiającego malarstwo w stylu zachodnim. Praca o wymiarach 6 x 3,5 m przedstawia aktywny wulkan Sakurajima, który znajduje się w pobliżu miasta Kagoshima (fot. 45) [21].

 

 2019 01 10 19

Fot. 45. Kagoshima – witraż „Sakurajima”, 2004

 

Witraż pochodzi z wcześniejszego okresu, kiedy Kagoshima nie była jeszcze stacją Shinkansena

 

Dworce obsługujące pociągi wielkich prędkości Shinkansen, mają duże znaczenie dla swoich regionów i stanowią ich swoistą wizytówkę. Stąd nowe dworce na kolejnych nowych trasach Shinkansena prezentują sztukę odzwierciedlajacą uroki otaczających je terenów, regionalną tradycję i historię. Nagano Shinkansen (pomiędzy Takasaki i Nagano) został przedłużony z Tokio aż do Kanazawy i cała linia funkcjonuje obecnie pod nazwą Hokuriku Shinkansen (2015).


Dworce w Nagano i Kanazawa zostały przebudowane, a pozostałe stacje (Īyama, Jōetsumyōkō, Itoigawa, Kurobe-Unazukionsen, Toyama i Shin-Takaoka) – są zupełnie nowymi obiektami, w których wkomponowano w architekturę różnego rodzaju prace z zakresu sztuki publicznej. Jednym z takich elementów są witraże na dworcu „Jōetsumyōkō Station” (Jōetsumyōkō-eki; 2015). Przy wejściu po stronie wschodniej usytuowana jest symboliczna „Kopuła gościnności” (Motenashi dōmu; fot. 46).

 

 2019 01 10 20

Fot. 46. Pref. Niigata – witraże na dworcu Jōetsumyōkō Station, 2015

 

 

Znajdują się tam m.in. dzieła sztuki – litografia „High moon” i dwa witraże artysty Nagatoshi Shibaty – „The land of pale blue heaven ” (Sōten no ji; 2015) oraz „The land of blue ocean” (Ao umi no ji; 2015; fot. 47).

 

2019 01 10 21

Fot. 47. Pref. Niigata – witraż „The land of blue ocean”, 2015

 

W obu witrażach kawałki kolorowego szkła zostały połączone w prostokąty w ramkach o niesymetrycznym układzie.

 

Na najnowszej linii Shinkansena – Hokkaido Shinkansen (2016), która łączy wyspę Honshu z wyspą Hokkaido na zasadzie przedłużenia linii Tōhoku Shinkansen, zostały oddane do użytku trzy nowe stacje – Okutsugaru-Imabetsu, Kikonai i Shin-Hakodate-Hokuto. „Shin-Hakodate-Hokuto Station” (Shin-Hakodate-Hokuto-eki; 2016) posiada ciekawe witraże przestrzenne podświetlane od środka oświetleniem LED.

 


Witraże „Mukumuku Poems dedicated to water and light and the earth” (Mukumuku mizu to hikari to daichi ni sasageru uta; 2016), zaprojektowane przez artystę Takenobu Igarashi, mają nieregularne kształy.

 


Zostały one wykonane z ręcznie produkowanego szkła niemieckiego o długiej tradycji i jednocześnie wyposażone w najnowszą technologię oświetlenia LED. „Luce Arte” jak określa swoją sztukę projektant, czyli „Sztuka Światła” została wykreowana poprzez „uwolnienie” witraży z typowych ramek i stworzenie swobodnej kompozycji przestrzennej [22].

 


Wymiary całej kompozycji składającej się z pięciu części wynoszą 15,7 x 4 m. Witraże zawieszone w holu dworca symbolizują „wodę”, światło” i „ziemię” i wyrażają energię oraz piękno regionu Hokkaido (fot. 48).

 

 2019 01 10 22

Fot. 48. Hokkaido – witraż „Mukumuku Poems dedicated to water and light and the earth”, 2016


Wymieniony w Części 1 [17] Louis Fransen zaprojektował dwa witraże w korytarzu łączącym na dworcu Hajima Station (Hajima-eki) w Tokio – „Beautiful water flow” (Utsukushī mizu no nagare; 2007; fot. 49) oraz „Dream of blowing wind” (Fuki wataru kaze ni yume o nosete; 2007; fot. 50).

 

 2019 01 10 23

Fot. 49. Tokio – witraż „Beautiful water flow”, 2007

 

 2019 01 10 24

Fot. 50. Tokio – witraż „Dream of blowing wind”, 2007

 

Te bardzo ekspresyjne prace są o wymiarach 7 x 3,2 m [23]. Fransen zaprojektował także „Memories” (Omoide; 2010), o wymiarach 3,2 x 6,0 m, które dekorują hol lotniska „Ibaraki Airport” (Ibaragi Kūkō). Tematyka pracy związana jest z charakterystyką tego regionu, obrazuje m.in. ocean i kwiaty sakury (fot. 51).

 

2019 01 10 25

Fot. 51. Pref. Ibaraki – witraż „Memories”, 2010


W Japonii witraże są popularne w terminalach lotniczych i na stacjach kolejowych przy lotniskach. Na dworcu „Narita Airport Station” (Narita Kūkō-eki) na lotnisku „Narita International Airport” (Narita Kokusai Kūkō) w prefekturze Chiba znajduje się witraż artysty Nui Sano – „The travelling blue wing world map” (Ugoku aoi sekai chizu; 2010), o wymiarach 5,9 x 2,8 m (fot. 52).

 

 

 2019 01 10 26

Fot. 52. Narita – witraż „The travelling blue wing world map”, 2010

 

W innym miejsku tego terminalu lotniczego znajduje się piękny, wielokolorowy witraż „The Universe” (2004), wspomnianej w Części 1 [17] artystki Yōko Yamamoto.

 

 

Jedną z najnowszych prac w obiektach związanych z obsługą podróżnych jest bardzo ekspresyjny witraż, który został odsłonięty 2016 r. na dworcu „Atami Station” (Atami-eki) w prefekturze Shizuoka. Dzieło o wymiarach 3.5 x 6.5 m zostało umieszczone nad wejściem do budynku. Witraż „Flower Country” (Hana no sato; 2016) został wykonany przez „CREARE Atami- Yugawara Studio” na podstawie obrazu malarza specjalizujacego się w stylu japońskim Nihonga, Reiji Hiramatsu [24].

 

Przepiękna, wielobarwna praca przedstawia charakterystyczne motywy dla Półwyspu Izu – kwitnące śliwy, fale oceanu i ptaki (fot. 53).

 2019 01 10 27

Fot. 53. Atami – witraż „Flower Country”, 2006


Malarstwo Hiramatsu zostało także wykorzystane m.in. do wykonania witraża „Fresh Morning Light in Japan” (Nihon no atarashiki asa no hikari; 2004) znajdującego się w kawiarni w kampusie uniwersyteckim Kurumamichi Campus uczelni Aichi University.


Praca o wymiarach 3,5 x 9,5 m obrazuje klasyczne japońskie piękno krajobrazu o poranku nad oceanem i wśród kwitnących drzew.

 


W mieście Itō, położonym niedaleko Atami, na dworcu „Itō Station” (Itō-eki) witraż został zainstalowany z okazji 50. rocznicy lokalnej linii Itō Line (Itō-sen). Praca „Happy wave Itō” (Shiawase oyobu nami; 1988) przedstawiająca statek na falach oceanu także przywołuje regionalne motywy (fot. 54).

 

 2019 01 10 28

Fot. 54. Pref. Shizuoka – witraż „Happy wave Itō”, 1988


Podsumowanie Części 1 i 2
Szkło artystyczne stanowi ważny środek wyrazu w architekturze japońskiej, mimo że w budownictwie tradycyjnym nie było stosowane. Jednak przy pomocy szkła współcześni architekci japońscy realizują pewne zasady estetyczne, które mają swoje korzenie w architekturze tradycyjnej, takie jak przenikanie się materiałów, przezierność, stapianie z otoczeniem, wyrafinowanie i prostota. Architektura kontynuuje także tradycje japońskiego szkła użytkowego, czego przykładem jest na przykład motyw kryształu Edo kiriko w elewacji znanego budynku na Ginzie.

 

Szkło artystyczne występuje w różnych postaciach, ale najbardziej popularne są tutaj witraże. Są one często stosowane w budynkach użyteczności publicznej – oświaty, nauki, kultury, a także na dworcach kolejowych, w terminalach lotniczych, w ratuszach miejskich, jak również w obiektach prywatnych, w siedzibach korporacji, itp. Witraże są najczęściej sztuką publiczną i sztuką w przestrzeni miejskiej, z którą mogą obcować użykownicy tych obiektów.

 

Prace artystyczne znajdujące się na dworcach kolejowych pełnią rolę taką jak te dworce, czyli wizytówki miasta, ponieważ zazwyczaj zawierają motywy regionalne, ilustrują lokalną historię i tradycję. Niektórzy artyści projektują witraże w stylu japońskim.

 

Czasem wyglądają one tak, jak gdyby były malowane pędzlem na papierze ryżowym. Są też kompozycje w tzw. stylu zachodnim,bniektóre nawet abstrakcyjne, symboliczne. Ciekawe witraże można spotkać na dworcach kolejowych. Są to zarówno starsze prace, jak i także zupełnie nowe.


Można powiedzieć, że dzięki nowym dworcom kolejowym i stacjom metra witraże przeżywają w Japonii swoisty renesans (c.d.n.).

(...)

 

dr Ewa Maria Kido
CTI Engineering Co., Ltd., Tokio;
Tokyo City University, Tokio

 

prof. Zbigniew Cywiński
Politechnika Gdańska


Bibliografia
[1] Cywiński Z., Kido E.M.: Kulisy architektury szkła w Japonii. „Świat Szkła” 4/2012.
[2] Kido E.M., Cywiński Z.: Nowa architektura szkła w Japonii – Budynki komercyjne. „Świat Szkła”: 6/2012 – Część 1 i 7-8/2012 – Część 2.
[3] Kido E.M., Cywiński Z.: Nowa architektura szkła w Japonii – Budynki użyteczności publicznej. „Świat Szkła”: 11/2012 – Część 1 i 12/2012 – Część 2.
[4] Kido E.M., Cywiński Z.: Nowa architektura szkła w Japonii – Stacje kolejowe. „Świat Szkła”: 5/2013 – Część 1 i 11/2013 – Część 2.
[5] Kido E.M., Cywiński Z.: Nowa architektura szkła w Japonii – Terminale lotnicze, „Świat Szkła” 12/2013.
[6] Kido E.M., Cywiński Z.: Nowa architektura szkła w Japonii. Miejsca obsługi podróżnych na autostradach. „Świat Szkła”: 6/2014 – Część 1 i 7-8/2014 – Część 2.
[7] Kido E.M., Cywiński Z.: Nowa architektura szkła w Japonii. Szkło w krajobrazie i jego walory estetyczne. „Świat Szkła”:3/2016 – Część 1; 4/2016 – Część 2; 5/2016 – Część 3 i 7-8/2016 – Część 4.
[8] Kido E.M., Cywiński Z.: Nowa architektura szkła w Japonii. Szkło we wnętrzach i jego walory estetyczne. „Świat Szkła”: 4/2017– Część 1; 6/2017 – Część 2; 10/2017 – Część 3 i 1/2018 – Część 4.
[9] Kido E.M., Cywiński Z.: O nowych gatunkach szkła w Japonii.
„Świat Szkła”: 10/2014 – Część 1; 12/2014 – Część 2 i 5/2015 – Część 3.
[10] Kido E.M., Cywiński Z.: Nowa architektura szkła w Japonii – Architektura kreowana szkłem w realizacjach firmy Bohlin Cywinski Jackson dla Apple Inc. „Świat Szkła” 9/2015.
[11] http://asianartnewspaper.com/the-beauty-of-japaneseglass/ (31.01.2018)
[12] https://www.glassart.org/1998BriefHistoryOfJapanese-Glass.html (2.02.2018)
[13] https://www.archdaily.com/800092/tokyu-plazanikken-sekkei (07.02.2018)
[14] Lis A.: Rozwój techniki witrażownictwa na przestrzeni wieków. Świat Szkła”: 7-8/2016
[15] Fekecz-Tomaszewska B.: Narodziny witraża – od starożytności do czasów karolińskich. „Świat Szkła” 9/2016.
[16] Fekecz-Tomaszewska B.: Rozkwit i schyłek sztuki witrażowej – od średniowiecza do XVIII w. „Świat Szkła”: 9/2017 – Część 1, 11/2017 – Część 2.
[17] Kido E.M., Cywiński Z.: Szkło artystyczne w architekturze japońskiej – Część 1. „Świat Szkła” 1/2018.
[18] https://jptca.org/en/publicart031/ (8.02.2018).
[19] http://at-art.jp/tag/stained-glass/ (8.02.2018).
[20] https://jptca.org/en/publicart/
[21] http://www.shikoku-np.co.jp/national/life_topic/20040306000179 (8.02.2018)
[22] http://jptca.org/publicart514/ (10.02.2018).
[23] http://crearejp.com/en/category/stained-glass/ (12.02.2018)
[24] https://jptca.org/en/news/2016/5746/ (10.02.2018).

 

Całość artykułu w wydaniu drukowanym i elektronicznym 

Inne artykuły o podobnej tematyce patrz Serwisy Tematyczne 
Więcej informacji: Świat Szkła 1/2019

 

 

Czytaj także --

 

 

01 chik
01 chik